پیروزی نهایی امام خمینی – با برآمدن روز 22 بهمن
و مسلح شدن مردم، انقلاب مردم هر لحظه به سوی پیروزی نزدیک­تر می­شد. نیروهای حکومت نظامی که در نقاط حساس شهر مستقر بودند با تسلیم شدن در مقابل انقلابیون جبهه­ی دشمن را تضعیف و جبهه­ی انقلاب را تقویت می­کردند. نیروهای نظامی پیوسته برای مردم در هر گوشه­ای کلاسی دایر کرده بودند و مردم را آموزش نظامی می­دادند. دانشگاه تهران، میدان انقلاب، خیابان ایران، خیابان فرح­آباد (نیروی هوایی) آموزش ساده نظامی، باز و بسته کردن اسلحه، خشاب­گذاری، مسلح کردن، نشانه­گیری و موضع­گیری را آموزش می­دادند. گروه گروه مردم دور آنان جمع می­شدند و پس از یادگیری خود را به جایی می­رساندند تا سلاحی را به دست آورند و جنگ را آغاز کنند. ستاد فرماندهی شهربانی و مقر فرماندار نظامی به محاصره­ی مردم مسلح درآمد و بعد از یک ساعت درگیری، نیروهای مدافع شهربانی در ساعت 13 تسلیم شدند و سپهبد رحیمی فرماندار نظامی تهران و رئیس شهربانی به اسارت درآمد. سپهبد رحیمی را به کمیته امام خمینی در مدرسه­ی ایران منتقل کردند. در این درگیری سه دستگاه تانک و صدها قبضه اسلحه به دست مردم افتاد.
پادگان عشرت­آباد از همان صبح به محاصره­ی نیروهای انقلاب درآمد. پادگان عشرت­آباد محل استقرار گارد شهربانی و یگان­هایی از لشکر گارد بود و از این جهت اهمیت داشت. پادگان عشرت­آباد همچنان استقامت می­کرد. باران گلوله از هر طرف، از دور و نزدیک به سوی سنگرهای مستقر در پشت بام و درهای ورودی می­بارید، تا اینکه اولین گروه پارچه­های سفید را به نشانه­ی تسلیم بالا بردند. پادگان حدود ظهر به تصرف مردم درآمد. به دنبال سقوط پادگان عشرت­آباد، پادگان­های حشمتیه، عباس­آباد، جی، مهرآباد و باغشاه و دبیرستان نظام به تصرف مردم درآمدند.
در همان حال که عده­ای از مردم مشغول تصرف مراکز نظامی بودند عده­ای از مردم نیز مراکز فرهنگی را به تصرف خود درمی­آوردند. ساعت 10:30 صبح مرکز فرستنده­ی رادیو در میدان ارگ به تصرف نیروهای انقلاب درآمد. بعد از آن نیز عده­ای از مردم اطراف جام­جم را به محاصره درآوردند و پس از مذاکره با نیروهای مستقر در جام­جم، آنها با بالا بردن عکس­های امام خمینی تسلیم انقلابیون شدند و به راحتی رادیو و تلویزیون به تصرف نیروهای انقلاب درآمد. انقلابیون از کارکنان اعتصابی خواستند تا هر چه زودتر خود را برای برنامه­سازی و ارتباط با مردم آماده کنند.
تصرف زندان­ها نیز همچنان دغدغه­ی انقلابیون بود. زندان اوین و زندان قصر بعد از محاصره به تصرف مردم درآمدند.
مراکز سیاسی نیز برای استقرار نیروهای انقلابی ضروری بود. به همین جهت مردم در بعدازظهر، نخست­وزیری، مجلس شورای ملی و مجلس سنا را به محاصره درآوردند. این مراکز بی­هیچ مقاومتی تسلیم مردم شدند. وزارتخانه­ها نیز از قبل در دست اعتصابیون انقلابی قرار گرفته بود و آنها خود حفاظت می­کردند. طبق آمار بیمارستان­ها تا ظهر روز 22 بهمن 235 نفر شهید و 878 نفر مجروح شدند. (1) در درگیری 22 بهمن چند نفر از فرماندهان عالی­رتبه کشته شدند و عده­ای به اسارت درآمدند. سپهبد رحیمی بعد از دستگیری اعلام کرد: «من سرباز بودم و سوگند خورده بودم و باید به سوگند خود وفادار می­ماندم. من ضمن ستایش از شخصیت امام خمینی در مسیری حرکت می­کردم که در آن مسیر خود را موظف می­دانستم آنچه را که در خدمت ارتش است انجام دهم. ضمناً من به این انقلاب هم بی­اعتقاد نبودم و مطمئن هستم از این به بعد ایران پیشرفت خواهد کرد.» (2)
بختیار که هنوز در هوای حکومت به سر می­برد ساعت 6 صبح همان روز فرمان قاطعی را صادر کرد. با سپهبد ربیعی تماس گرفت و دستور داد تا «مرکز آموزش هوایی دوشان­تپه و مسلسل­سازی اداره­ی تسلیحات را بمباران» کنند؛ اما سپهبد ربیعی به وی گفت: «با این وضعیت که کارکنان نیروی هوایی، به خصوص همافران که به عنوان اعتراض علیه افراد گارد تماماً مسلح شده و در پشت بام­های مرکز آموزش هوایی و ساختمان پست فرماندهی موضع گرفته­اند، نیروی هوایی قادر به هیچ­گونه عملی نیست.» (3) بختیار خود داستان فرمان بمباران را این­گونه نقل می­کند: «دستور آخری که من دادم کتبی بود و دستور بمباران منطقه­ی تسلیحات در مسلسل­سازی بود. در این منطقه همافران و یک عده­ای آخوند و یک عده­ای رجاله جمع شده بودند و روز به روز و ساعت به ساعت تعداد اینها اضافه می­شد. من این خطر را دیدم، به ربیعی گفتم آیا می­شود اینها را از آنجا رد کرد یا نه؟ او جواب داد بله می­شود، ولی دستور باید بدهید. من به ایشان دستور دادم؛ برای اینکه این سلاح­ها مخصوصاً سلاح­های سبک به دست این قبیل مردم نیفتد که متأسفانه افتاد. من می­گفتم اینجا باید بمباران شود. جهنم که ده میلیون دلار از دست می­دهیم.» (4)
هم بختیار، هم فرماندهان نظامی در آن لحظه همگی می­دانستند که دیگر کار از کار گذشته و ارتشی که قادر به فرستادن یک نیروی کمکی به مرکز ثقل درگیری نیست و سی تانک پیشرفته­اش در مدت کوتاهی در دریای انسان­ها غرق می­شود، هیچ توانی برای دفاع ندارد. (5) به همین جهت فرماندهان نظامی در همان ساعات اولیه به این نتیجه رسیدند که استقامت ممکن نیست. قره­باغی رئیس ستاد مشترک همه­ی فرماندهان و معاونین و رؤسای سازمان­های نظامی را دعوت کرد.
جلسه­ی شورای فرماندهان ارتش ساعت 10:30 صبح روز 22 بهمن با حضور 27 نفر از نظامیان تشکیل گردید.
فرماندهان نظامی بعد از گزارش وضعیت به این نتیجه رسیدند که استقامت بیهوده است و ارتش باید اعلام بی­طرفی کند. متن اعلامیه­ی بی­طرفی ارتش به این شرح از اخبار ساعت 13 و سپس 14 رادیو به این شرح منتشر شد:
ادامه در ستون روبه رو
ادامه از ستون روبه رو
«ارتش ایران وظیفه­ی دفاع از استقلال و تمامیت کشور عزیز ایران را داشته و تاکنون در آشوب­های داخلی سعی نموده است با پشتیبانی از دولت­های قانونی این وظیفه را به نحو احسن انجام دهد. با توجه به تحولات اخیر کشور، شورای عالی ارتش در ساعت 10:30 تشکیل و به اتفاق آرا تصمیم گرفته شد که برای جلوگیری از هرج و مرج و خونریزی بیشتر بی­طرفی خود را در مناقشات سیاسی فعلی اعلام و به یگان­های نظامی دستور داده شده که به پادگان­های خود مراجعه نمایند. ارتش ایران همیشه پشتیبان ملت شریف و نجیب و وطن­پرست ایران بوده و خواهد بود و از خواسته­های ملت شریف با تمام قدرت پشتیبانی می­نماید.»(6)
کمی از ساعت 14 گذشته بود که صفیر گلوله و سر و صدای مردم در نخست­وزیری بختیار را به وحشت انداخت، بختیار بلافاصله از دفتر خارج و به دانشکده­ی افسری روبه-روی نخست­وزیری رفت و هلی­کوپتری که آماده بود، وی را به مقصد نامعلومی پرواز داد و نخست­وزیری نیز به دست نیروهای انقلاب افتاد. (7) بختیار به کجا رفت؟
طبق آخرین اطلاعات، وی ساعت 4 بعدازظهر در منزل جفرودی در لویزان در شمال شهر تهران با بازرگان و قره­باغی جلسه داشت. هلی­کوپتر وی در محوطه­ی باشگاه گارد شاهنشاهی (اقدسیه) به زمین نشست و بختیار در همان نزدیکی منزل آقای جفرودی مخفی شد. جلسه حدود ساعت 5 بعدازظهر در منزل جفرودی برگزار شد. جفرودی حاضرین را به این شرح معرفی کرد: آقای بازرگان نخست­وزیری موقت، دکتر سیاسی رئیس سابق دانشگاه تهران، دکتر یدالله سحابی استاد سابق دانشگاه تهران، مهندس حق­شناس وزیر اسبق راه، مهندس خلیلی رئیس سابق دانشکده­ی فنی، مهندس امیرانتظام معاون نخست وزیر. به آقای قره­باغی گفته شد: بختیار در همین نزدیکی است و به واسطه­ی یک رابط در حال گرفتن استعفا هستیم. در وسط جلسه رابط آمد و جفرودی به بیرون رفت و کاغذی آورد که معلوم بود استعفای بختیار است. بازرگان ­با قره­باغی در مورد حمایت ارتش از دولت موقت صحبت کرد و قره­باغی حمایت ارتش را مشروط بر جلوگیری از حمله­ی مردم به مراکز نظامی دانست و بازرگان قول داد که اقدام نماید. (8)
 با نزدیک شدن پیروزی نهایی، برای جلوگیری از مضمحل شدن ارتش، امام خمینی در عصر 22 بهمن با صدور پیامی از مردم خواستند که «اکنون که به خواست خداوند متعال پیروزی نزدیک است و نیروی ارتش عقب­نشینی و عدم دخالت خودشان را در امور سیاسی ابراز و پشتیبانی خودشان را از ملت اعلام کرده­اند، ملت عزیز و شجاع با کمال مراقبت از اوضاع و در عین حفظ آمادگی برای دفاع احتمالی، در صورتی که نیروهای ارتش به پادگان­های خود رفته­اند، آرامش و نظم را حفظ نمایند.» امام خمینی در این پیام از مردم خواستند تا از آتش­سوزی و خرابکاری اخلالگران جلوگیری کنند و «به سفارتخانه­ها حمله نکنند.» امام خمینی به مردم هشدار دادند و به ارتش اخطار کردند «اگر خدای نخواسته ارتش باز به میدان آمد، واجب است آنان را با شدیدترین وجه دفع کرد و با تمام نیرو و قدرت از خود دفاع کنند.» (9)
این اطلاعیه چندین بار در ساعت 18 از رادیو پخش گردید.
با غروب آفتاب 22 بهمن، پیروزی تقریباً قطعی شد. تمام پادگان­های ارتش، شهربانی، ژاندارمری، کلانتری­ها و مراکز فرهنگی و سیاسی دولتی یا به تصرف مردم درآمدند یا با مردم اعلام همبستگی کردند. اینک وقت ساختن، آرامش و نظم لازمه­ی پیروزی انقلاب اسلامی بود. امام خمینی با صدور پیامی مجدد در شب هنگام در این باره دستوراتی را صادر کردند که ساعت 22 از رادیو پخش شد.
--------------------------------
 (1) روزنامه­ی اطلاعات، 23/11/1357، ص4
(2) همان روزنامه، ص3
(3) عباس قره­باغی، پیشین، ص343
(4) شاپور بختیار، سی و هفت روز بعد از سی و هفت سال، ص55. لازم به ذکر است که بختیار در کتاب یکرنگی، ص228 تاریخ این دستور را در 21 بهمن و در شورای امنیت ذکر می­کند، وی با توجه به اینکه محاصره­ی تسلیحات در سحرگاه 22 بهمن صورت گرفت و شورای امنیت بعد از آن تشکیل نگردید، وی در ثبت تاریخ این فرمان اشتباه کرده است.
(5) برای آگاهی بیشتر ر.ک. به آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، گزارش­های لحظه به لحظه­های روزهای 21 و 22 بهمن، شماره­ی بازیابی 110
(6) روزنامه­ی اطلاعات، 23/11/1357، ص8 و سند شماره­ی 24
(7) شاپور بختیار، یکرنگی، ص232
(8) عباس قره­باغی، پیشین، ص373-375
(9) صحیفه­ی امام، ج6، ص124