هميشه عجله داريم، گاهي با يک دست فرمان را گرفته ايم و با يک دست سعي مي کنيم ساندويچي را که «قوت غالب»مان شده، گاز بزنيم. اين تنها روايت زندگي شهري نيست. حتي روستايي ها هم ذائقه شان تغيير کرده است. همگي غذا مي خوريم، اما بدون توجه به حفظ سلامت. مي گويند سوءتغذيه ريزمغذي ها در حال حاضر بزرگترين مانع مسئله تغذيه اي كشور است. مي گويند كمبود ريزمغذي ها بيشتر طبقات آسيب پذير و كم درآمد جامعه را در معرض آسيب قرار مي دهد و در دراز مدت بر سلامت، توانايي يادگيري و... اثر مي گذارد. مي گويند جامعه به دليل ميزان بالاي بيماري ها و فقدان غم انگيز توانمندي انسانها متحمل هزينه هاي كلان مي شود. اما چه بايد كرد؟در يك روز سرد زمستاني، مهمان دکتر ربابه شيخ الاسلام، مدير مؤسسه تغذيه، سلامت و توسعه و يكي از مجريان طرح پژوهشي وضعيت ريزمغذي هاي ايران(پورا) در دفتر گرم ايشان مي شويم و در مورد اين بررسي مهم و نتايج آن و اقدامات انجام شده براي حل مشکل ريزمغذي ها در کشور به گفتگو مي نشينيم.

خانم دكتر شيخ الاسلام، سالها مدير دفتر بهبود تغذيه وزارت بهداشت بوده؛ دفتري كه اغلب مطالعاتي كه درباره وضعيت سوءتغذيه ايرانيان انجام شده با نظارت آن صورت گرفته است.

***

خوشبختانه نه. حدود 2 ميليارد نفر در جهان کمبود آهن دارند و مثلاً بيش از يک ميليارد نفر از کمبود يد رنج مي برند. كم خوني فقر آهن، كمبود ويتامين A و اختلالات ناشي از كمبود يد از شايع ترين کمبود ها هستند و از بين آنها كم خوني فقر آهن، گسترده ترين و شايع ترين نوع كمبود ريزمغذي ها در جهان است و تقرباً يك سوم جمعيت جهان را گرفتار كرده و نزديك به 250 تا 500 ميليون كودك در جهان دچار كمبود ويتامين A هستند كه500 هزار نفر از اين كودكان كور مي شوند و برخي از آنان مدتي بعد مي ميرند. كمبود ويتامين A عامل بيش از يك ميليون مرگ قابل پيشگيري در كودكان است. بيش از 650ميليون نفر در دنيا مبتلا به گواتر بوده و 20 ميليون نفـر هـم دچـار اختلالات ذهني (به دليل كاهش شديد IQ ناشي از كمبود يد) هستند.

در كشور ما علاوه بر سه ريزمغذي آهن، يد و ويتامين A كمبود ريزمغذي هاي ديگري از جمله كلسيم، ويتامين B2، ويتامين D و روي هم شايع است.

سلولهاي بدن براي رشد، اعمال حياتي و ترميم بافتها نياز به مواد مغذي دارند و غذاهايي كه مي خوريم اين مواد را در اختيار سلول هاي بدن قرار مي دهند. اين مواد مغذي از درشت مغذي ها و ريزمغذي ها تشكيل شده اند. به كربوهيدرات، چربي و پروتئين درشت مغذي مي گويند و به انواع ويتامين ها و املاح معدني مثل يد، كلسيم، روي و آهن ريزمغذي مي گويند. در حقيقت ريزمغذي ها بـه مقدار كم مورد نيازند، ولي وجود آنها براي انجام اعمال حياتي بدن بسيار ضروري هستند.

كمبود ريزمغذي ها را گرسنگي پنهان يا گرسنگي سلولي هم مي نامند و چون كمبودها معمولاً از چشم فرد و جامعه و حتي مسئولين سلامت در كشورها پنهان مي ماند.

فقر، عدم دسترسي به مواد غذايي متنوع، آب و محـيـط آلـوده، شيوع بيماري هاي انگلي و عفوني و فقر ريزمغذي ها در خاك هاي كشاورزي همه عواملي هستند كــه منجر به كمبود ريزمغذي ها مي شوند و نتيجه اين سوءتغذيه افزايش مرگ و مير و ابتلاء به بيماري ها به دليل ضعف سيستم ايمني بدن، ناتواني هاي جسمي، كاهش بهره هوشي، كاهش قدرت يادگيري و افت تحصيلي، تغييرات رفتاري به صورت بي حوصلگي،
بي تفاوتي و انزواطلبي است كه روند توسعه كشورها را به مخاطره مي اندازد. اما همه اين تغييرات كه خيلي هم مهم هستند، به مرور زمان ايجاد
مي شوند و براي همين، خيلي مورد توجه قرار
نمي گيرند. ما عادت كرده ايم مشكلات حاد را بزرگ ببينيم، ولي خيلي وقتها مشكلات مزمن هم خيلي بزرگ هستند.

براي پيشگيري و كنترل كمبود ريزمغذي ها بايد با توجه به شرايط سني جمعيت مبتلا راهكار هايي
را انتخاب كرد، ولي برنامه هاي پيشگيري كشوري معمولاً عبارتند از: مكمل ياري، غني سازي مواد غذايي، آموزش تغذيه، اصلاح عادات غذايي و اقدامات بهداشت عمومي به منظور پيشگيري و كنترل بيماري هاي عفوني و آلودگي هاي انگلي.

به كارگيري هر يك از روش هاي پيشگيري از كمبود ريزمغذي ها با توجه به وسعت مشكل، گروه هاي در معرض خطر، فايده اثربخشي، ميزان اعتبارات و شرايط هر كشور تعيين مي شوند.

چرا نمي توانيم درباره خاك كاري بكنيم؟ البته متولي اصلي وزارت كشاورزي است. اگر براي
خاك هاي كشاورزي از كود هاي مناسب استفاده نشود و فقط از كود هاي نيتراته استفاده شود خاك به تدريج از املاح مورد نياز خالي مي شود و گياهان خود دچار كمبود يا فاقد مواد مغذي مورد نياز و نتيجه اينکه دام و انساني که از گياهان استفاده مي کنند دچار کمبود مي شوند. در شوراي سلامت در سال 1382 هم تصويب شد که براي جلوگيري از کمبود ريزمغذي ها در خاک بايد از کودهاي ميکرو استفاده شود. بايد به اهميت مسئله پي ببريم و برايش برنامه ريزي كنيم. بر اساس محاسبات بانك جهاني در حالي كه كمبود ريزمغذي ها ساليانه بيش از 5 درصد درآمد ناخالص ملي (GDP) كشورها را كاهش
مي دهد، راه حل هاي كامل و مستمر براي غلبه بر آن معادل 3/0 درصد GDP است.

بنابراين صرف هرگونه هزينه در بهبود شاخص هاي
بهداشتي- تغذيه اي در واقع سرمايه گذاري در جهت افزايش بهره وري جامعه و توليد ناخالص ملي است. در كشور ما نيز، با شيوع 20درصد كم خوني فقر آهن، ساليانه در حدود 575 ميليون دلار به كشور ضرر و زيان وارد مي شود، كمبود يد 5/2 ميليون سال زندگي از دست رفته به دليل ناتواني، به جهان تحميل مي كند، اثرات اقتصادي اختلالات ناشي از كمبود ويتامين A و روي نيز بسيار گسترده است و در مورد كمبود كلسيم و پوكي استخوان، بر اساس محاسبه سال 1373 سالانه هزينه اي معادل 900 ميليارد ريال به دليل شكستگي هاي گردن و استخوان ران به بودجه كشور تحميل مي شود.

ما تا به حال در زمينه مبارزه با كمبود ريزمغذي ها كاري كرده ايم؟

مي توانم بگويم يکي از موفق ترين برنامه هاي کشوري در زمينه پيشگيري يد در كشور انجام شد كه نتايج درخشاني داشت. بررسي کشوري گواتر در سال 1368 كه در گروه سني 6 تا 18 ساله و در سطح كل كشور انجام شد، نشان داد که ما در کشور با شيوع بالاي گواتر (تا 70 درصد) در 8 استان و شيوع كمتر آن (تا 35 درصد) در بقيه استانهاي كشور روبرو هستيم. با توجه به آمار فوق، اقدامات سريعي زير نظر کميته کشوري در برنامه کار قرار گرفت، از جمله استفاده از محلول تزريقي روغني يد و غني سازي نمك. تلاش هاي بسيار زيادي براي يددار کردن نمک صورت گرفت که در نتيجه اجراي برنامه و پيشگيري و كنترل اختلالات ناشي از كمبود يد در كشورمان، در طول سال هاي اجراي برنامه، 145 ميليون واحد ضريب هوشـي كـودكـان كشـور افــزايش يافته است و سالانه حدود 900 هزار نوزاد در برابر كمبود يد محافظت مي شوند.

رمز موفقيت برنامه پيشگيري از کمبود يد در کشور، همکاري تنگاتنگ اداره کل نظارت بر مواد غذايي، آزمايشگاه کنترل غذا و داروي اداره کل بهداشت محيط و توليدکنندگان نمک در بخش خصوصي و همکاري رسانه ها بود. در حقيقت هيچ برنامه تغذيه اي بدون همکاري و هماهنگي متوليان مختلف و درگير قابل پياده شدن در سطح ملي و کشوري نيست.

ما در کنار هم و با کمک هيئت علمي توانستيم در مدت كوتاهي دسترسي همه مردم كشور به نمك يددار را فراهم کنيم و بر اساس آخرين بررسي کشوري که در زمان مديريت من با کمک مرکز تحقيقات غدد دانشگاه شهيد بهشتي در سال 1382 انجام شد، نشان داد که خوشبختانه شيوع گواتر در كل كشور بسيار کاهش يافته و حدود 10درصد شده است كه نشان دهنده موفقيت اين برنامه است.

براي پيشگيري و كنترل كمبود ريزمغذي ها، چهار راهكار عمده وجود دارد: مكمل ياري (يعني دادن شربت يا قرص به گروههاي هدف)، غني سازي مواد غذايي (يعني به غذاهايي که مردم بطور معمول مي خورند ريزمغذي مورد نظر اضافه شود)، آموزش تغذيه به منظور بهبود رژيم غذايي و تشويق به مصرف متنوع مواد غذايي از جمله انواع سبزي و ميوه و انواع گوشت و بالاخره، ارتقاء سطح سلامت عمومي و كنترل بيماري هاي عفوني و انگلي.

البته بهتر است در هر برنامه پيشگيري، ترکيب متعادلي از اين راهکار ها مورد عمل قرار گيرد.