نوشته پیش رو، نقدی است فمنیستی بر کتاب «و حالا عصر است» اثر خانم طیبه گوهری. کتاب مشتمل بر دوازده داستان کوتاه است که با نثری سلیس و روان و با بن¬مایه های عشق، خیانت، تنهایی، بیماری و حتی جنگ به پیش می روند و خوشبختانه به دور از ایرادهایی است که معمولاً در آثار نویسندگان زن به چشم می خورد یعنی شعارزدگی و کلیشه ای بودن و توجه صرف به مسائل درونی. نویسنده در این اثر به دور از سطحی نگری با نگاهی جزئی و عمیق مسائل زنان را مطرح می کند. در یک کلام داستانها زنانه اند.

گرچه بسیاری تقسیم بندی ادبیات داستانی را به زنانه و مردانه کار درستی نمی دانند اما داستانهایی که نویسندگانشان زن هستند ویژگی های خاصی دارند. این ویژگی ها منشأ جنسی یا زیست شناختی ندارند بلکه علت تمایز آنها تفاوتهای جنسیتی یعنی تفاوتهای روان شناختی، اجتماعی، فرهنگی بین نگاه زنان و مردان است.

ما انسانها مذکر یا مؤنث متولد می شویم اما به طریق اجتماعی زن یا مرد شکل می گیریم، به بیانی دیگر ما یاد می گیریم تحت فشار قرار می گیریم و وادار می شویم که هویت مردانه یا زنانه داشته باشیم در غیر اینصورت توسط ساز و کار نظارت اجتماعی چه به شکل رسمی توسط سازمانها و مؤسسات و چه به شکل غیررسمی توسط گروه های نخستین مانند خانواده، گروه دوستان و گروه همسالان مجازات می شویم.

جهان اجتماعی پدیده ای جنسیتی است و نویسنده عناصر لازم برای آفرینش اثر خود را از این جهان دریافت می کند، جهانی که در آن احساسات، تمایلات، رفتارها، نقشهای اجتماعی، حرفه ها، نهادها، مردانه یا زنانه، مناسب برای مردان یا زنان تعریف شده اند. به همین دلیل تجربه های زنان حول دامنه ای از فعالیت های مشخص سازمان یافته است و نگرش زنان به جهان بیانگر تجربه های منحصر به فرد آنهاست. به عبارت دیگر زنان روشهای منحصر به فرد خود را برای شناخت دارند. به همین دلیل زمانی که نویسنده این اثر به زندگی اجتماعی فکر می کند به جزئیات رفتار، زمان، مکان، روابط اجتماعی خاص و تعاملات پیچیده و فشرده افراد تأکید می کند، نکاتی که یا به چشم مردان نمی آید یا به خاطر همان مسائل فرهنگی اجتماعی و به ویژه نحوه اجتماعی شدن متفاوت دغدغه آنان نیست. شواهد آنچه گفته شد به شکل کاملاً آشکار در دو داستان زیبای «هزار و یک بار» و «آهه» آورده شده است. صفحه 7 داستان هزار و یک بار:

«ما زنها این طور نیستیم، گریز می زنیم به هر پس کوچه ای تا به بن بست نخوریم، گاهی خودمان را عادت می دهیم به چیزهایی که نمی توانیم تغییر دهیم و لذت می بریم از چیزهایی که واقعاً لذت بخش نیستند»

همچنین در داستان «آهه» صفحه 18: شما مردها خوب و زود شروع می کنید ولی وسط کار جا می زنید اما ما زنها سخت شروع می کنیم در عوض تا آخر می مانیم.

پرسش: چرا زنها خود را عادت می دهند تا از چیزهایی که واقعاً لذت بخش نیستند لذت ببرند و چرا برخلاف مردها تا آخر می مانند.

پاسخ: احتمالاً ویژگی های جنسی و زیست شناختی زنان نیست بلکه ساختارهای اجتماعی، ارزشی، فرهنگی و سنتی جامعه طی فرایند اجتماعی کردن، زنان را اینگونه باز آفریده اند.

یکی از روشهای نقد فمنیستی این است که شخصیت های زن داستان را پیدا کرده و نقش آنها را بررسی کنیم و از این طریق مشخص کنیم که نویسنده با آفریدن این نقش در داستان چه هدفی را دنبال می کند؟ و آیا قصد مطرح کردن مسائل زنان را دارد؟

به یکی از بهترین و درخشان ترین صحنه های کتاب در داستان «آهه» برگردیم. لازم به ذکر است که صحنه ها و تعابیر زیبا و جاندار در داستانهای این مجموعه متعددند. مثلاً صحنه های داستان «چشمهای فرضی».

در قسمتی از داستان آهه زمانی که مرد جای چهار خط موازی و سرخ را روی گونه و گردن همسرش می بیند و فریاد می کشد: دروغ نگو زنیکه متقلب، اینها ادامه دستهای منند و زن دستش را روی گونه می گذارد و می گوید: «اینها ادامه جنگند روی تن من، اینها سهم من است» و این مشکل هزاران زنی است که همسرانشان پس از پایان رسمی جنگ، جنگی دیگر را برایشان به ارمغان می آورند.

نویسنده در اثرش فضای حاکم بر زندگی نسلی از زنان جامعه را به تصویر می کشد اما اساساً کینه ای نسبت به مردان نداشته و به دور از قضاوت و قهرمان سازی، شخصیت هایی را به ما نشان می دهد که اکثراً متعلق به طبقه متوسط و قشر فرهنگی جامعه اند. گرچه برخی نشانه های مردسالاری را با خود به همراه دارند زنان و مردانی که درگیر آثار تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دهه های اخیر جامعۀ ایرانند.

سخن آخر اینکه: حوادث و وقایع داستان با رابطه اندام وار و متقابل به دور از پایان های قطعی و بسته که تأویل پذیری داستان را خدشه دار می سازند در کنار سایر موارد ذکر شده اثری تأثیرگذار از نویسنده ای آگاه و توانا را به نمایش می گذارد.

2-زهره ابوقداره

و حالا عصر است کتابی با دوازده داستان کوتاه. وقتی به عمق روایت ها نظر می اندازیم، گذر زندگی من تو و ماها را می بینیم. اما این دفعه خانم گوهری با نثر زیبایی این روزمرگی ها را به قلم کشیده. شخصیت ها در پس لایه های ذهنی نویسنده زندگی می کنند و بروز و ظهور چندان روشنی ندارند. با این وجود شخصیت ها را ما، بارها و بارها در جامعه و فیلمها دیده و کاملاً با آنها آشنایی داریم. جمله های زیبا و ادبیات روان، ما را به عمق زندگی راوی رهسپار می کند از جمله:

در داستان دوم آهه که شاهد درد و رنج یک رزمنده شیمیایی هستیم بدون اینکه نامی از جنگ و جبهه باشد: هیچ وقت دروغ نمی گوید، من آدم خوبی هستم و اگر موجا، موج صداها، در مغزم منبسط نمی شدند و مثل یک دود سفید نمی زدند بیرون و همه حجم اتاق و خانه مان را پر نمی کردند. نعره می کشیدم تا مثل یک تیر بار پشت سرهم و بی وقفه خالی شوم.

یا در داستان لرزه های خیس، خواننده با بیمار سرطانی همزادپنداری می کند و درد زن را تا عمق جان می چشد: «دیدن او و تحمل مهربانی هایش خود یک عذاب الیم است. با موهای مصری پُر و یک جفت سینه سالم و سفت بدون غده انگار یک برتری غریزی خداداد با اوست. و حالا من تحمل این برتری و ظرافت طبیعی رفتار و سلامتی بی خدشه و دوشیزگی طولانی را با هم ندارم»

و حالا عصر است خواننده شاهد از هم پاشیدگی یک زندگی و تنهایی و سرخوردگی یک مرد است. معضلی که این روزها فراوان به چشم می بینیم و به گوش می شنویم.

اما راوی چه زیبا با کلمات تنهایی و افسردگی یک مرد را نشان می دهد زمانی که طاقت دیدن حتی دمپایی های زنش را ندارد، اسپری، کلیپس و خرت و پرت زنانه!! و بالاخره هزارپایی که در مغزش راه می رود و افکار را بهم می ریزد.

و اثرگذارترین داستان حلقه داغ: واقعیتی که هر روز و هر روز تکرار می شود اما این بار خواننده با روایتی بسیار زیبا و دلنشین مواجه می شود با پایان بندی های تأثیرگذار.

خواندن این کتاب را به همه دوستان توصیه می کنم و به عنوان یکی از دست به قلمها، دست مریزاد می گویم.