قلعه پالنگان

روستاي «پالنگان» در 15 کيلومتري شهر کامياران و ابتداي منطقه‌ي اورامان قرار دارد. در 800 متري روستا در دره‌ي زيباي «تنگيور» و در محل چشمه‌هاي پر آب «شيخ علاء الدين»، «شيخ خاتون» و «شيخ عمر»، قلعه پالنگان وجود داشت که اکنون بقاياي اتاق‌ها، آتشکده‌ها و پل‌هاي قديمي آن پابرجاست. آثار به دست آمده از قلعه و بقاياي پل‌هاي ساخته شده بر روي رودخانه، قدمت آن را به دوره‌ پيش از اسلام مي‌رساند.

نويسنده‌ کتاب «تحفه ناصري» قلعه را مدت‌ها محل سکونت امراي «کلهر» دانسته و مي نويسد: خسروخان اردلان در سال 564 ه. ق قلعه را متصرف و جزو قلمرو خود درآورد و از آن‌جا که آب و هواي قلعه «زلم»، در شهر زور آباد مناسب نبود، مرکز فرمانروايي خود را به «پالنگان» انتقال داد. مدارک حاصل از کاوش‌هاي باستان‌شناسي مرتبط با اين دوره و نزديک بودن قلعه به کتيبه «تنگيور» انتقال از قلعه «زلم» به پالنگان را ثابت مي‌کند. قلعه تا بعد از انتقال مرکز حکومت خاندان اردلان از پالنگان به «حسن آباد»، يعني در حدود قرن دهم ه . ق آباد بود. چنگيزقلعه

نزديک شهر بيجار و در 20 کيلومتري شهر، بر بالاي کوهي در جاده بيجارـ سنندج بقاياي قلعه‌اي وجود دارد که به «چنگيز قلعه» معروف است. اين قلعه که فقط بقاياي ديوارها و آب انبارهاي آن باقي مانده، در گذشته داراي تأسيساتي مهم در منطقه بود. ساختمان اين قلعه از سنگ، ساخته شده و از ملات ساروج (مخلوطي است از آهک و خاکستر يا ريگ که در آب به مرور جذب انيدريد کربنيک کنند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پايدار است در مي آيد و از آن در جهت ساختن بنا استفاده مي کنند ) نيز درآن بهره گرفته‌اند. تاريخ ساخت دقيق قلعه مشخص نيست. ليکن بقاياي معماري و سفال هاي موجود، آثار دوره تاريخي احتمالاً ساساني و دوره اسلامي را نشان مي دهد. قلعه حسن‌آباد

در گذشته‌هاي بسيار دور ، جاده ي قديم سنندج ـ کرمانشاه از روستاي حسن آباد که در 5 کيلومتري سنندج واقع بود، مي‌گذشت. درسال 746ه. ق «امير حسن خان اردلان»، بر بلنداي کوهي در جنوب روستا، قلعه مستحکمي براي مرکز حکومت خود بنا کرد. در اوايل قرن دهم ه .ق «هلوخان اردلان» والي وقت کُردستان، آن‌جا را مقر حکومت قرار داد. احتمالاً آبادي و قلعه حسن آباد قبل از تأسيس شهرِ سنه دژ ( سنندج ) مرکز ولايت کُردستان بود و از سال 1046 هـ . ق پس از انهدام قلعه حسن آباد، سنندج مرکز ولايت کُردستان شد. آثار و بقاياي تأسيسات قلعه حسن آباد، هنوز بر جاي است. قلعه سنندج (دژ سنه)

يکي از قلعه‌هاي قديمي کُردستان ، قلعه سنندج بود. هنگامي که «سليمان خان اردلان» از طرف «شاه صفي» به عنوان والي کُردستان منسوب شد، مرکز ايالت کُردستان را از حسن آباد به سنندج انتقال داد و قلعه‌اي ساخت که به «دژسنه» معروف شد. اين قلعه بعدها با گسترش شهر، در داخل محله‌اي قرار گرفت که به محله «ميان قلعه» معروف بود. «سنه دژ» بالاي تپه‌اي درکمال استحکام بنا شد و در برخي کتب توصيف جالبي از فضاها و تزيينات معماري آن آمده است. از جمله: بر گرد محله ميان قلعه که دارالحکومه و سراي خسرو خان و امان اله خان بود، ديواري کشيده‌اند مشتمل بر چهار دروازه ... . اول دروازه «قلعه چوالان» که رو به مغرب دارد. دوم دروازه «تپوله »، سوم دروازه «عبدالعظيم» که روي آن به سمت قبله است. چهارم، دروازه «بازار» که رو به مشرق است. به اين ترتيب، مشخص مي شود که قلعه سنندج هسته مرکزي يا ارگ حکومتي (کهندژ) بود. اين قلعه تا سال 1851 ميلادي که روس‌ها براي اولين بار از شهر سنندج نقشه‌برداري کردند، به حيات خود ادامه مي‌داد؛ اما امروزه جز نام قلعه، اثري از آن باقي نمانده است.قلعه قم چقاي

اين قلعه در 45 کيلومتري بيجار و روي يکي از کوه‌هاي بلند منطقه قرار دارد. موقعيت جغرافيايي اين قلعه به دو دليل از هيبت و عظمت خاص برخوردار است؛ نخست آن که از يک سو به دره‌اي مشرف است که در قديم به «دره شاهان» شهرت داشت و تيغه‌هاي بلند و هولناک اين کوه با پرتگاه‌هاي مخوف و بلند، بالا رفتن از آن و رسيدن به دژ را بسيار دشوار مي کرد. از سوي ديگر، از جنوب غربي، جنوب شرقي و شرق نيز به پرتگاهي ديگر مشرف است. از اين رو، ايجاد استحکامات براي اين قلعه لازم نبود. اما در سمت شمال که کوه از ارتفاع کمتري برخوردار است، بقاياي ديواري عريض و محکم از سنگ لاشه با ملات و برج هاي نيم استوانه موجود است. دروازه قلعه در اين سمت قرار دارد. بقاياي اين حصار يادآور ديوارهاي تخت سليمان است و احتمالاً به دوره ساساني تعلق دارد.

در پاي پشته سنگي، حصارهاي ديگري از قرون وسطي، عمود بر بستر رودخانه کشيده شده است. استحکام قلعه و نشانه هاي ساختاري بنا از جمله پي هاي خانه هايي که مشهود است نيز اين گمان را تقويت مي کند که اين قلعه ساساني باشد. در سطح نيز سفال هاي دوره اسلامي ( قرن 6 و7 ه . ق) به چشم مي‌خورد. خارج قلعه در سمت شمال غربي، روي پشته‌ي پست‌تر، بقايايي از ديواره ها و تراس‌بندي‌ها ديده مي‌شود. اين پشته از طريق پلکاني که از سنگ کوه تراشيده شده با اراضي مرتفع شمالي مرتبط بود. آب انباري که به ارتفاع 40/1 متر در کوه ساخته شده، تونل با 42پله و راهرويي که آن را هم در دل کوه حفر کرده‌اند، نشانه‌هاي ديگري از اهميت ويژه اين قلعه و آب انبار آن است. سنگ‌هاي تراش خورده «قم چقاي» داراي مشخصاتي نيست که بر مبناي آن بتوان زمان ساخت بناي قلعه را به دقت تعيين کرد. با اين حال به احتمال قوي مي توان آن را متعلق به دوره هاي پيش از ميلاد مسيح، مثلاً دوره مانايي و ماد دانست که تا دوره هاي ساساني و اسلامي نيز مورد استفاده بود.

منبع‌هاي ذخيره آب که توسط تونل پله دار به پايين راه مي‌يابد، تا حدودي به آب انباري که در زندان سليمان وجود دارد شبيه است و نشانه ديگري از قدمت قلعه تا دوره مانايي است. قلعه مريوان (قلعه هلوخان)

در روزگار حکمراني «سرخاب بيگ اردلان»، حدود سال 945ه.ق، در سه کيلومتري جنوب شرقي شهر فعلي مريوان، قلعه‌اي روي کوه ساخته شد که به قلعه «هلوخان» يا قلعه «ايمام» شهرت يافت. اين قلعه از آجر بود و آثار پله و آب انبار آن که از سنگ تراشيده شده، به عنوان شالوده آخرين بناي قلعه، هنوز بر جا مانده است.

قلعه مريوان تا روزگار «سليمان خان اردلان»، يکي از چهار مرکز حکمراني خاندان اردلان در کردستان و در روزگار «سرخاب بيگ» مرکز و مقر حکومت کردستان بود. سرخاب بيگ ، اين قلعه رفيع را دارالمُلک خود ساخت. اين قلعه هم‌چنان مرکز حکمراني کُردستان به شمار مي رفت، تا اين که هلو خان به رغم تعمير و پديد آوردن ابنيه‌اي تازه مثل مسجد و افزودن استحکامات جديد بر قلعه، مرکز حکمراني خود را به قلعه پالنگان منتقل کرد. ساير قلعه های استان کُردستان

سایر قلعه هاکه بقاياي اندکي از آن‌ها بر جاي مانده و نياز به بررسي بيشتر دارد عبارت اند از: قلعه کهنه و قزقلعه در شهرستان بيجار، قلعه‌هاي سياومه، نمشيربروژه، کيوه رو، شوي، آرمردهدر شهرستان بانه وقلعه قپلانتو در شهرستان سقز.منبع: میراث آریا