امین فقیری، در زمینه داستان نویسی معاصر نامی آشناست و نیازی به معرفی ندارد. هر کس که با ادبیات معاصر و داستان نویسی سر و کاری داشته و دارد، بی شک با آثار او نیز آشناست. امین فقیری را کسانی که از نزدیک می شناسند، فروتنی، مهربانی و روحیه انسانی او، حتی بیش از قصه هایش بر جان و دلشان چنگ افکنده و شیفته شان کرده است. کسی که با پشتوانه سال ها نوشتن، هنوز که هنوز است به هر قلم به دست تازه کاری مثل معلمی پرحوصله وقت می دهد و دل می سپارد. و وجودش در میان این همه آدم های پر مدعای بی مایه،که با چاپ کتابی سلام دیگران را هم به سختی جواب می دهند، غنیمت است. خوشحالم که می بینم تندرستی اش را کم و بیش بازیافته است و قلمش همچنان روان است.

آخرین کتاب امین فقیری، نمایشنامه ای است به نام «تکرار نمی شود در تو آن گل سرخ» که انتشارات نوید آن را بیرون داده است. این نمایشنامه هم، مثل دو اثر قبلی او، رمان «زمستان پشت پنجره» و مجموعه داستان «ببینم نبضتان می زند؟» موضوعش بر حول محور عشق می گردد. عشقی که به پیرانه سری به فقیری جوانی بخشیده و از دل و دیده اش، راه به قلم او باز کرده است.

نمایشنامه با صحنه ای هراس انگیز و تکان دهنده و وهمناک آغاز می شود: «مردی میانسال با موهای تابدار جوگندمی را به چوبی، صلیب وار بسته اند. در قسمت های دیگر صحنه جابه جا چند صلیب بر زمین استوار است و بر هر کدام زن یا مردی را مصلوب کرده اند. در دیواره پشت سن پرده ای آویخته شده که اسلاید آسمانی را نشان می دهد که ابرهای آتش گرفته، منظره غریبی را تداعی می کند.»(ص 7)

و صفحه بعد این صحنه با چنین توصیفی کامل می شود:

«مرد سپید موی همراه صلیب می چرخد و به صلیبیان دیگر می نگرد و بعد چشمش به آسمان خون پالای می افتد که لحظه لحظه رنگ می گرداند تا به خاکستری مات تبدیل شود. سایه دو نفر دیده می شود که یکی از آنها کاردی را تا دسته در سینه دیگری فرو می کند. فواره های خون به آسمان می پاشد و آسمان دوباره به همان هیئت قبلی باز می گردد.» (ص8)

صحنه بیانگر جامعه و یا جهانی است که ما در آن نفس می کشیم، خونین و کشنده و ترسناک. هر کدام از شخصیت های مصلوب نماد دسته یا گروهی از اجتماع هستند که در مقاطعی از نمایشنامه از صلیب خویش پایین می آیند و داستان خویش را بازگو می کنند.

بازیگر اصلی نمایشنامه، مرد سپید موی 55 ساله ای است که در چنین فضای دلهره زا و خوفناکی سخن از عشق ساز می کند.

بازیگران این نمایشنامه به دو گروه تقسیم می شوند:

الف) یک گروه اندک که عاشق اند و از درد و داغ عاشقی باخبر

(مرد سپیدموی، کامران و برادرش و دختر جوان)

ب) گروه دیگر که هر کدام به نوعی درگیر درد و رنجی هستند و بر صلیب چه کنم های خویش مصلوب.

فقیری صلیب را نمادین گرفته است و خود در رمزگشایی آن می نویسد:

«مرد سپیدموی: مهربانی از صد فرسنگی شما هم عبور نکرده است. اگر از آن چیزی می دانستید اکنون بر صلیب چه کنم آونگ نبودید.

چند صدا: تو خودت چه می گویی، صلیبت که زمخت تر از صلیب ماست

مرد سپیدموی: این پی آمد عشق است. صلیب شما پی آمد رنج» (ص47)

حرف فقیری در این نمایشنامه یک چیز است و بس. عشق. انسان ها یا عاشق اند و یا گرفتار رنج. عاشقان بر صلیب عشق خویش همه چیز را تحمل می کنند و بذر امید و مهربانی را بر این کره خاکی می پراکنند و آدم های بیگانه با عشق، دست به هر جنایت و جرمی می زنند تا شب و روزشان بگذرد، حتی کشتن و صدمه زدن به نزدیک ترین کسان خویش.

عشق گرچه به تقریر و بیان در نمی آید و قلم چون به عشق می رسد از هم می شکافد، اما هر زبانی از آن به گونه ای شرح آرزومندی می کند و با این همه قصه، باز از هر زبان که می شنوی نامکرر است... و حدیث فقیری از عشق چگونه است؟

امین فقیری از عشق می گوید، اما از معشوق نه. مرد سپیدموی تنها از محبوب خویش دو چشم را دیده است که رنگ آن را هم به درستی به یاد ندارد: «هیچ چیز از او نمی دانم. حتی رنگ چشم هایش را، زمینه آبی آسمانی داشت اما مردمکش سرمه ای تیره بود، شاید مقداری عسل هم در آن ریخته بودند» (ص55)

کامران و برادرش اسیر عشق دختر همسایه اند و کامران بر سر این عشق به دست برادر کشته می شود بی آن که دختر همسایه (شهلا) از عشق آنها باخبر شده باشد.

دختر جوان، عاشقی دیگر است. او هم نمی داند گرفتار کی یا چی شده است. تنها عاشق است: «ناپیداست. صورتش را ندیده ام، اما خیلی راحت به من امر و نهی می کند که بخندم، که بگریم، شاد باشم یا غمگین!» (ص35)

این سه شخصیت (مرد سپیدموی، جوان و دختر جوان) نماینده عاشقان اند در این نمایشنامه. همه عاشق اند، عشق وهمی، خیالی، ماورایی. از محبوب نام و نشان و تصویری در دست ندارند. و خواننده هم در میان شرح دردمندی این عاشقان، سردرگم می ماند که آنها در این فضا و محیط وحشتناک و تاریک، چگونه عشق بر آنها تجلی کرده، بی آنکه رابطه عاشقانه ای برقرار کرده باشند. فقیری بنابراین بیانگر عشق است. ذات عشق. به همین جهت در دیالوگی شیفتگی خود را به عشق نشان می دهد، نه معشوق.

«مرد سپیدموی: شیفته عشقی، یا آن که طرف به هیأت آدمی است؟

دختر جوان: نمی دانم. گاه چهره اش به خاطرم نمی آید.

مرد سپیدموی: درست همانند من، فکر می کنم از تو شیداترم. گاهی اوقات آن حالت چشم ها را نیز فراموش می کنم.» (ص35)

اما توصیفاتی که فقیری از عشق می کند:

«هیشکی نمی دونه عشق چیه! مخصوصاً پدرها.» (ص11)

عشق چگونه آغاز می شود؟:

«وقتی دو نگاه به هم می پیچه، اگر از چیشای دو طرف یه ستاره کوچولو بیرون پرید، دیگر کار تمومه! مقدمه و مؤخره نداره. عشق همین طور وحشیه.» (ص25)

عشق بی اختیار و ناگهانی هجوم می آورد:

«من گناهی نداشتم. تصمیم داشتم دیگر به عشق بال و پر ندهم، چون نه تحملش را دارم و نه طاقتش را. این بار کوششی از من سر نزد. نخواسته بودم که در آتش فرو شوم. اما سوختم. یک بند سوختم.» (ص34)

عشق زیباست. مثل مرگ:

«رفته رفته او را چون مرگ زیبا یافتم. اما مرگی که از آغوش من گریزان است.» (ص37)

عشق، عاشق را زنده می کند و او را با هستی پیوند می زند!

«من پشیمان نیستم. چرا که یکی هست که می خواهد از روح بی مصرف من انتقام سالیان را بکشد. یکی است که مرا به آب و گیاه و آتش پیوند زده است. هر لحظه می سوزم و تمام می شوم و دیگر بار – دیگر بار از خاکستر عشق زاده می شوم و باز در شعله هایش نابود» (ص54)

و در جای دیگر، بر جاودانگی عاشق تأکید می کند:

«من هر پگاه زاده می شوم. با هر طلوعی تولدی دیگر.» (ص57)

«من روزی هزاران بار می میرم، هرگاه که یاد او در خاطرم زنده می شود.» (ص59)

فقیری حساب عشق را از هوس جدا می کند و شاید به همین علت است که مرد سپیدموی را به عنوان عاشق ترین بازیگر این ماجرای عاشقانه انتخاب کرده است تا انگ هوس را از دامن عشق پاک کند:

یک صدا: مردم دارند مثل برگ خزان روی زمین می ریزند و آن گاه تو عشق عشق می کنی؟

از موهای سفیدت خجالت بکش.

مرد سپیدموی: اتفاقاً همین موها آبروی عشق است. هوسی در کار نیست! فقط او می داند که چه می گویم.

بی دردان عشق ناشناس، عشق را گناه می دانند و باعث بی نظمی و انحراف جامعه:

چند صدا: تو نظم همه چیز را بر هم زده ای. تو مردم را منحرف می کنی. جوانان ما را. دخترها و پسرهای ما را.

مرد سپیدموی: آدم های کثیف همه چیز را کثیف می بینند.

یک صدا: کجاست آن کثافت؟

مرد سپیدموی: روی قلب هایتان، باید ببینید که نمی بینید.

شخصیت های دیگر نمایشنامه همه بیگانه از عشق اند و گرفتار رنج و درد خویش. از خانم مدیر مدرسه بگیر، تا دو هوویی که هر دو بر سر به دست آوردن «پاچالدار» نانوایی به جان هم می افتند و یکی فرزند دیگری را آن قدر با چوب بر سرش می زند تا کودک جلو پدر بمیرد بی آن که هیچ واکنشی از پدر سر بزند و از مرگ پسر ککش بگزد.

مرد کارگری پس از دعوا با صاحب کوره¬پزخانه، خسته به خانه می آید. زن از پسر شکایت می کند و او از شدت خستگی و کلافگی، چنان بر سر پسرش می کوبد که ضربه مغزی می شود و قدرت تشخیص و ادراکش را از دست می دهد.

مرد سپیدموی به کارگر می گوید: تو عاشق نبودی!

مرد کارگر جواب می دهد: من عاشق خشت هایی بودم که سر کوره راست می کردم تا آفتاب خشکشان کند. من عاشق آن چندرقازی بودم که صاحب کارم، دم غروب کف دست های آش و لاشم می گذاشت.

مرد سپیدموی می گوید: اگر مهربان بودی دستت که بالا می رفت هرگز پایین نمی آمد. (صص46-45)

و در نهایت فقیری همه فجایع بشری را از سر بی عشقی می داند.

«... شما هم آنهایی هستید که چماق برداشتید – باتوم الکتریکی به دست گرفتید، پشت تیربار نشستید، با هواپیمایتان بمب شیمیایی و اتمی روی سر زن و بچه ها ریختید و آدم هایی که به دریا پناه بردند، اما آب دریا آنها را کباب کرد.» (صص52-51)

هر کدام از شخصیت های گروه دوم که فقیری به نمایشنامه کشانده است صلیب رنج و درد خویش را به دوش می کشند. درد و گرفتاری هایی که بسیاری از آنها زاییده شرایط اجتماعی و فقر فرهنگی آنهاست. آدم ها چنان در رنج و مشکلات خود غوطه ورند که عشق و مهربانی را از یاد برده اند. عشقی که بدون آن انسان راهی جز رنج کشیدن و دست و پا زدن در گرفتاری های روزمره زندگی و مشقاتی که بر او تحمیل می کنند ندارد. و سؤالی که در اینجا مطرح می شود این است که شرایط حاکم بر جامعه و فقر و فلاکت و آوارگی و... که آدم ها را برای گذران زندگی روزمره و برای این که تنها زنده بمانند، مجبور می کند که دست به هر فسادی بزنند و مثل کرم در لایه های فقر بلولند، چقدر استعداد و ظرفیت عاشقی برای آنها باقی می ماند. و دیدن چشمی که در تاریک و روشن سحرگاهی به آن دل بیازند و زندگی و جان بر سر آن بگذارند، چقدر احتمال پیش آمدن برای آنها را دارد؟

اگر به راستی «عشق آمدنی بود نه آموختنی» و کسی به اختیار عشق را برنمی گزیند، دیگر چه انتقاد یا ملامتی بر دورافتادگان ناآشنا با عشق باقی می ماند؟

این پرسش هایی است که خارخار آن جان خواننده را در حین خواندن این نمایشنامه خراش می دهد.

نمایشنامه «تکرار نمی شود در...» متنی است قابل تأویل و تفسیرهای متفاوت. چرا که دلالت ها و نشانه های درون متنی آن این اجازه را به خواننده می دهد، که نه براساس تفسیر به رأی، بلکه در محدوده دلالت هایی که متن در اختیار می گذارد، برداشتی دیگرگونه از آن داشته باشی که شاید خود نویسنده، خودآگاه به آن نیندیشیده باشد.

این نمایشنامه را همان طور که می توان براساس داده های روان شناسی، واکاوی کرد و معشوق را وجهی از «آنیموس» دانست، بر همان اساس می توان نگاهی عرفانی نیز به آن انداخت.

اولین گفتار نمایشنامه را که به صورت مونولگ نوشته شده است می خوانیم: «هزاران سال است که گمش کرده ام. در تاریک و روشن صبح دیدمش، در تاریک روشن صبح، و بعد گمش کردم. آن دو چشم را گم کردم. رنگش را – به گمانم که آبی می زد مایل به سرمه ای. به گمانم عسلی بود، اما نه! در تاریک روشن صبحگاهی چه کسی می تواند رنگ ها را درست تشخیص بدهد. مخصوصاً هنگامی که خون از فواره های زمین به صورت آسمان پاشیده شده بود...» (صص8-7)

در همین چند سطر، که زیربنای کل نمایشنامه را تشکیل می دهد، ما با سه مؤلفه مهم سر و کار داریم:

1) در تاریک روشن صبح دیدمش

2) بعد گمش کردم

3) عاشق شدن در نگاهی...

4) زمینی خون آلود

تاریک روشن صبح، همان هنگام سحر است و این وقت در ادبیات عرفانی ما نقشی کلیدی دارد. بیشتر اتفاقات شهودی و دیدارهای معنوی و عارفانه در این زمان است که روی می دهد. از حافظ بشنویم:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند

وندران ظلمت شب آب حیاتم دادند

***

صبا وقت سحر بویی ز زلف یار می آورد

دل شوریده ی ما را به بو در کار می آورد

***

سحرگاهان که مخمور شبانه

گرفتم باده با چنگ چغانه

و صدها مورد دیگر را می توان از اشعار عارفانه نمونه آورد که تأکید بر سحر شده است. و سحر در رمزگشایی عرفانی اش، الگوی ازلی یا آن وقت و زمانی است که ذریه آدم با محبوب ازلی اش (خداوند) رویاروی می شود. همان زمان بی زمانی که بین خداوند و انسان میثاقی عاشقانه بسته می شود. ذریه آدم ندای «الست بربکم» را از دهان یار می شنود و به پاسخ «قالوا بلی» لب می گشاید.

عاشق شدن در یک نگاه، صرفه نظر از جنبه زمینی اش باز به ملاقات روح انسانی با خداوند اشاره دارد که به صورت های گوناگون در ادبیات عرفانی جلوه کرده است و باز سرنمون ازلی آن همان دیدار در عهد الست است:

کار همه عاشقی ز دیدار افتاد

چون دیده بدید بعد از آن کار افتاد

حافظ به همین ماجرا اشاره دارد که:

روز اول رفت و نیم در سر زلفین تو

تا چه خواهد شد درین سودا، سرانجامم هنوز

و بابا طاهر، این عارف شوریده:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هرچه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز فولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

«هزاران سال است که گمش کردم» که در جای دیگر همین مطلب بدین صورت بر آن تأکید شده است «الآن هزاران سال است که ندیده امش» (ص36). و این موضوع می تواند اشاره به گم کردن معشوق پس از آن دیدار ازلی داشته باشد، که هجران آغاز می شود و شب فراق بر روزگار عاشق حاکم. حکایت عاشقی انسان است که پس از هبوط بر خاک به غربت هزاران ساله ای دچار شده است، و همه تلاشش بازگشت به لحظه دیدار و روزگار وصال است. همان شکایتی که در نی نامه مولانا به سوز و درد از آن حکایت آغاز می کند:

بشنو از نی چون شکایت می کند

از جدایی ها حکایت می کند

از نیستان تا مرا ببریده اند

از نفیرم مرد و زن نالیده اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق

تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

باز جوید روزگار وصل خویش

جدایی از نیستان وجود و گرفتار شدن بر خاکی خون آلود در قفسی که هر کس صلیب رنج های خویش را بدوش می کشد و اقلیتی بر صلیب عشق مصلوب اند.این جا، جای بحث و تطویل این مطلب نیست. اشاره ای کردم که «آن کس است اهل بشارت که اشارت داند»!

نمایشنامه «تکرار نمی شود...» ساخت و سازی سوررئالیستی دارد که گاه با رئالیسم درمی آمیزد. این ساخت با گفتارهای شعرگونه و بافت نمادین، متنی می آفریند که قابلیت تأویل و تفسیر چندگانه داشته باشد.

وقتی سخن از عشق به میان می آید، زبانی جز شعر قادر به بیان حالات و اطوار آن نیست. و فقیری با زبانی شعرگونه و بسیار زیبا که در بسیاری جاها با شعر پهلو می زند، به بازگویی حدیث عاشقی نشسته است. برای تر و تازه شدن مذاق خوانندگان، چند جمله ای از این دست را این جا می آورم:

«بعضی از شب ها آدم می تونه بدون اجازه خدا هم از تو آسمون ستاره بچینه.» (ص10)

«باید با پرنده ها مشورت کنم. فقط عاشق ها می تونن پرواز کنن.» (ص12) «اگر پروانه ها بال های یکدیگر را بسوزانند! خون به هیأت باران خواهد بارید» (ص15)

«در آتشم انداخته است/ آن ماه دلپذیر/ آن سان که ندانم/ سر از دست کدام است/ آن سوز و گدازها/ شادی های پنهانی است که نثار روحم می کند.» (ص32)

«گلی شکفته در صبحگاهی ناگهان – همین، و نگاهی که از آن ستاره ای سرریز کرد و به نگاه من که برخورد ریز ریز شد و به زمین ریخت.» (ص36)

«کجایی که/ نوری نمی فکنی/ بر این شاخسار تاریک؟» (ص53)