چگونه با فرسودگی شغلی کنار بیاییم؟

فرسودگی شغلی، یک فرآیند روان شناختی است که تحت شرایط تنش شغلی شدید، به وجود می آید و عبارت است از خستگی عاطفی، نگرش منفی در پاسخ به دیگران، احساس عدم موفقیت فردی، فقدان انرژی و نشاط و احساس کسالت نسبت به انجام شغل که در برخی از افراد شاغل به وجود می آید و نتیجه فشار شغلی دائم و مکرر می باشد. در واقع فرسودگی شغلی، نوعی از فرسودگی روانی است که با فشار های روانی یا تنش های مربوط به شغل و محیط کار، توأم گشته و پاسخی تأخیری به عوامل تنش زای مزمن هیجانی و بین فردی در حیطه مشاغل می باشد و بیشتر در میان انواع مشاغل مددرسان و یاری دهنده مانند مشاور، معلم، مددکار اجتماعی، پزشک، پلیس، پرستار و ... مشاهده می شود و این امر به احتمال زیاد، به دلیل نوع وظایف و مسئولیتهای این گونه مشاغل می باشد.

مفهوم فرسودگی شغلی، در اوایل سال 1970 میلادی برای اولین بار از سوی «فروید» مطرح شد و آن را حالتی از خستگی و ناکامی معرفی نمود که به علت از خود گذشتگی فرد در روش زندگی یا ارتباطی که به وصول نتیجه دلخواه منجر نمی شود، به وجود می آید.

فرسودگی شغلی در اصل، ناشی از تنش شغلی است. تنش و فشارهای عصبی و روانی، در زندگی روزمره ما به وفور مشاهده می شوند. در سازمان ها نیز عوامل مختلفی تولید تنش می کنند که عمده ترین آنها عبارتند از: نوع شغل، تعارض در شغل، سردرگمی در نقش، فشار کاری بیش از حد، فقدان حمایت اجتماعی، تغییرات سازمانی و ...

به هر حال، امروزه در بسیاری از سازمان ها، فشارهای عصبی و روانی به درجات گوناگونی وجود دارد و یکی از پیامدهای فوری آن، پدیده فرسودگی شغلی است.

سندرم فرسودگی شغلی، علائم جسمانی، روانی و هیجانی متعددی ایجاد می کند ازجمله:

علائم جسمانی: کاهش انرژی، خستگی مزمن، فشار بدنی، تهوع، کم خوابی، تغییراتی در عادات غذایی، ضعف، افزایش آسیب پذیری نسبت به بیماری ها، سردردهای مزمن، تنش عضلانی، کمردرد و اختلال خواب.

علائم هیجانی: احساس افسردگی، درماندگی و ناامیدی، افزایش تنش و تعارض در خانه، افزایش حالت های عاطفی منفی مانند عصبانیت، بی قراری و تحریک پذیری و کاهش حالت های عاطفی مثبت مانند صمیمیت، با ملاحظه بودن، فروتنی و ادب.

علائم روانی: احساس عدم کارآیی و نگرش منفی نسبت به خود، شغل و در کل نسبت به زندگی.

در نهایت، مجموعه علائم بالا، به رفتارهایی مانند غیبت از محل کار و رها کردن شغل منجر می شود و ممکن است فرد، به جست وجوی مشاغل و نقش های اداری و اجرایی جدید بپردازد.

توجه به مساله فرسودگی شغلی و مطالعه عوامل تأثیر گذار، زمینه ساز و مرتبط با آن و راهکارهای پیشگیری از بروز آن و فائق آمدن بر عوارض آن، می تواند سهم ارزشمندی در سلامت و بهزیستی کارکنان و پیشبرد هر چه بهتر اهداف سازمانی داشته باشد.

- کسانی که از کار خود عیب جویی می کنند و کسانی که آشکارا با همکارانشان احساس خصومت دارند، در معرض فرسودگی شغلی هستند.

- از دیگر افراد مستعد، کسانی هستند که مجبورند تصمیماتی بگیرند که در مقابل آن، باید پاسخگو باشند یا تصمیماتی که با مسئله مرگ و زندگی در ارتباط است.

- مدیران، رهبران گروه ها و سرپرستان نیز به خاطر مسئولیت، بیش از دیگران در معرض خطر هستند.

- افرادی که طبق برنامه های زمانی فشرده و طاقت فرسا باید کار کنند.

- شاغلانی که وظیفه شان نیاز به توجه دقیق یا کار تکراری ظریف دارد نیز از جمله موارد مستعد فرسودگی هستند.

هیچکس در مقابل فرسودگی شغلی ایمن نیست و هر فردی در هر سطحی از دانش و مهارت و با هر سن و جنسیتی، می تواند به فرسودگی شغلی مبتلا شود.

پژوهشگران و محققان علوم روانکاوی، پیشنهاد می کنند در صورتی که از فرسودگی شغلی در رنج هستید یا می خواهید از مبتلا شدن به آن مصون بمانید، اقدامات زیر را انجام دهید:

- در صورت امکان، شرایط فیزیکی یا روانی کار خود را تغییر دهید و چنانچه قادر به ایجاد چنین تغییراتی نمی باشید، بعضی از رفتارهای خود را تغییر داده و مسئولیتی را که از عهده انجام آن بر نمی آیید، قبول نکنید.

- از برنامه های متنوع برای بهبود وضعیت بدنی خود استفاده کنید و اوقات خاصی از شبانه روز را به ورزش کردن اختصاص دهید و از برنامه های غذایی مناسب استفاده کنید.

- از روش های خاص ایجاد آرامش استفاده کنید. - از روش های گوناگونی مانند ایجاد علاقه، افزایش آگاهی در مورد نتیجه کار، دوره های استراحت کوتاه مدت و ... بهره بگیرید.

- داشتن خواب کافی و رفتن به دامن طبیعت نیز می تواند تأثیرگذار باشد.

افزون بر راهبردهای مطرح شده، به این واقعیت انکارناپذیر نیز باید توجه داشت که مدیران می توانند در حل این معضل، نقش کلیدی داشته باشند زیرا یکی از وظایف مدیریت هر سازمانی، آن است که موجباتی را فراهم آورد تا فشارهای وارد بر کارمندان، تخفیف پیدا کند. بنابراین راهکارهای مختلفی نیز وجود دارد که مدیریت هر سازمانی با استفاده از آنها، می تواند مانع از وارد آمدن محرک های تنش زا بر کارکنان شود. از این رو، به مدیران علاقه مند به سلامت جسمی و روانی کارکنان، پیشنهاد می شود برای پیشگیری از فرسودگی ناشی از کار، به این راهکارها عمل نمایند:

- افراد را به کاری بگمارید که نه تنها به آن علاقه مند باشند بلکه از ویژگی های شخصیتی لازم برای انجام درست وظایف شغلی برخوردار باشند زیرا چنانچه مناسب ترین فرد برای تصدی مسئولیت های یک شغل انتخاب شود، احتمال وارد آمدن تنش های روانی به او کمتر است؛ بنابراین احتمال ابتلای او به عارضه فرسودگی شغلی نیز کاهش می یابد.

- برای متصدیان مشاغل گوناگون سازمان، دوره های آموزشی مناسب تشکیل دهید و مراقب باشید که برنامه ریزی، طراحی و اجرای چنین دوره هایی، براساس نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل شغل شرکت کنندگان در دوره آموزشی انجام گیرد.

- امکاناتی را فراهم آورید که مهارت های افراد بسته به مسئوولیت کاری آنان، افزایش یابد زیرا اگر فرد نتواند بر موقعیت شغل خود تسلط داشته باشد، فشار روانی زیادی را تحمل می کند.

- شرایط خطرآفرین در سازمان را به کمترین حد برسانید و امکاناتی را فراهم آورید که افراد، در معرض خطر و محرک های تنش زای اضافی قرار نگیرند.

- شبکه های ارتباطی در سازمان را بهبود بخشید، به گونه ای که کیفیت و کمیت ارتباط ها در سازمان، در بهترین وضع خود باشد و اطمینان حاصل کنید که افراد می توانند نظرات، شکایات، پیشنهادات و انتقادات خود را در رابطه با هر فرد یا موضوع، به راحتی و بدون ترس و نگرانی و به شیوه ای منطقی ارائه دهند.در نهایت، مدیران می توانند با رفتار سنجیده خود، به کارمندان بیاموزند چگونه بدون ترس و نگرانی، با سرپرست یا مدیر خود وارد گفت وگو شوند. منبع: تبیان