تأثیر هویت ملی بر فرهنگ ایثار و شهادت

چه با عظمت است روحی که برای ادامه حیات انسانها یا اصلاح آنها چشم از تماشای کیهان بزرگ بپوشد و زیر خاک را بر روی خاک ترجیح دهد.
فرهنگ ایثار و شهادت از مهمترین ارزش ها و آرمانهای جامعه اسلامی است که انتقال آن به نسل­های آینده از اساسی ترین برنامه هاست. شهادت طلبی که معنای واقعی آن را باید، ریشه در دین، هنر و حماسه، نوع دوستی، ارزشها و هنجارها دانست، موجب وصول انسان به عالی­ترین و راقی­ترین درجه کمال یعنی انتخاب آگاهانه مرگ در راه خدا می گردد.  
مفهوم هویت ملی دارای عناصر سازنده ای است که تمامی مشترکات ارزشهای دینی، فرهنگی، جامعه ای و انسانی را در ابعاد جغرافیایی، اجتماعی، دینی، تاریخی و... برای نوع بشر در نظر دارد. هر یک از این ابعاد در تکوین و تعمیق تفکر ایثارگرانه اهمیت خاص خود را دارد. تعلق شخص به محیط، آگاهی مشترک افراد یک جامعه از گذشته تاریخی و پای بندی به جوهره دین و ارزشهای بنیادین آن توجه به آیین ها و سنت ها؛ دیوارهای ضخیم بی تحرکی و مردگی را فرو می ریزد و فرد به خاطر آن ارزشها و استمرار و زنده نگه داشتن آن؛ از وجود خویش گذشته و خود را فدای آن ارزش می نماید.
پژوهش در متون دینی و علوم اجتماعی، حاکی از آن است که به شهادت هم به مثابه یکی  از ارزشهای دینی و اختصاصات شیعه نگریسته می شود و هم به مثابه امری ماورای مذهب و جلوه ای از سرشت انسانی که به یک معنا اختصاص به ملت و مذهب خاصی ندارد. اساساً الگوی ایده آل هویت ملی در هر جامعه متفاوت از جوامع دیگر بوده و محدودیت ابعاد آن برخاسته از ارزشها و نگرشهای آن جامعه خاص می­باشد. در جامعه ارزش مدار ایران، که فرد خود را با ضمیر «ما» متعلق می­داند و نسبت به اجتماع ملی تعلق عاطفی دارد، شهادت به عنوان یک موضوع دینی، اجتماعی می تواند با مجموعه ای از این معانی، حیات اندیشه یک جامعه انسانی را ضمانت کند و چونان روندی نیرومند در اندیشه انسان های آرمان خواه نضج و رشد یافته و به عنوان اولی ترین افتخار ملی نهادینه گردد و میل انسان آزاده را به ایثار و از خود گذشتگی و فدا نمودن جان در راه ایده ای مقدس سوق می دهد. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی با تکنیک «تحلیل محتوا» وصایای جمعی از شهدای فرهنگی شهرستان جهرم، مورد تحقیق قرار گرفت تا چشم اندازی از ارتباط مولفه های هویت ملی با شهادت طلبی به تصویر کشیده شود. در نهایت از تاثیر و تاثر و تطابق مولفه های هویت ملی و تجانس آن با انگیزه ایثارگران به این عصاره دست یافتیم:
در بیشتر وصیت نامه ها انگیزه های خداخواهی به عنوان شاخص باورهای دینی، مهمترین انگیزه برای انتخاب مبارزه و شهادت معرفی گردیده است که به طور متوسط بالاتر از 43 کل جملات را در بیشتر وصیت نامه ها تشکیل می­دهد. نقش دین در هویت بخشی به قوم، گروه و جامعه امری انکار ناپذیر است. هر جامعه ای دارای یک سری باورهای مذهبی خاص می باشد که باعث تمایز آن از دیگر جوامع می گردد. دین اسلام به عنوان یکی از ادیان توحیدی مبتنی بر پرستش خدای یگانه و نفی شرک و بت پرستی است و در این میان فرهنگ شهادت و ایثار در واقع به نوعی نفی سایر طاغوتها و گردن نهادن به اوامر خدای یگانه است. در پرتو ایمان به توحید، انسان دینی دل به این دنیای فانی نمی بندد و اگر زمانی لازم باشد که در راه خدا جان خود را فدا نماید با عشق و علاقه این کار را انجام می دهد که هم اوامر الهی را اجرا نموده و هم وصال محبوب را یافته است. ایمان و انگیزه  الهی عنصری اساسی در حرکت و پویایی یک جامعه محسوب می شود و تاثیر قابل ملاحظه ای بر فرهنگ شهادت دارد.
 در مذهب تشیع قیام امام حسین و داستان استوره ای کربلا به عنوان یکی از مولفه های اساسی در ترویج فرهنگ شهادت و قیام علیه  ظلم و فساد نقش اساسی در روحیه ایثار و شهادت طلبی دارد. فرهنگ عاشورایی و مراسم سوگواری امام حسین در بین شیعیان نهادینه شده  و همانطور که می­دانیم این فرهنگ و نگرش نقش اساسی در پیروزی انقلاب اسلامی و براندازی حکومت طاغوت ایفا نمود.
شهادت مظلومانه حسین و یارانش در کربلا نوعی از فرهنگ را در بین شیعیان ایجاد کرده که آنها همواره باید آماده شهادت طلبی و دفع ظلم و فساد باشند. اصولاً در مذهب تشیع انجام اوامر الهی و اصلاح جامعه چنان با ایثار و شهادت به هم گره خورده که امکان جداسازی آن وجود ندارد. سوگواری امام حسین(ع) مجموعه ای از ارزشهای عاطفی و معنوی را ایجاد کرده که باعث تقویت روحیه همبستگی مسلمین و پرورش انسانهای فداکار گردیده، که با الگوبرداری از این حماسه همواره به دنبال شربت گوارای شهادت هستند و آن را بالاترین پاداشها می دانند.
یکی دیگر از انگیزه های تأثیرگذار بر شهادت طلبی نوعدوستی می باشد. نوعدوستی به مثابه مفهومی اخلاقی مورد توجه دانشمندان علوم اجتماعی بوده است. برخی دوستی را عملی می دانند که فرد از آرامش و آسایش خود می کاهد تا رفاه و آرامش دیگران را افزایش دهد. دیگر خواهان به دنبال نوعی رضایت معنوی هستند هرچند که مستلزم خسارت مالی باشد اما موجب خوشحالی و رضایت شخص می گردد. از این رو شرط رسیدن به دگر دوستی این است که از نگاه ابزاری به دیگران پرهیز نماییم یا به گفته کانت هر انسانی را به عنوان یک غایت در نظر بگیریم. انسان علاقه مند به دیگران اقدامی خیرخواهانه را برای دیگران انجام می دهد که این خیرخواهی ناشی از تکلیف و الزام است. فرهنگ شهادت به مدد نمایه­های نوعدوستانه نوعی احساس مسئولیت نسبت به جامعه را ایجاد می کند که بی تفاوتی را به هیچ روی بر نمی تابد. انسان متعهد به دیگران و نوعدوست شهادت را عنصر تکمیل کننده مسئولیت خود در قبال جامعه تلقی می نماید. بر اساس رویکرد جامعه شناختی هویت یک فرد در جریان تعاملات فرد با دیگران شکل می گیرد. بر این اساس هویت افراد به واسطه تعاملاتشان و با نگاه کردن در آینه دیگران به دست می آید.
سومین انگیزه ای که بر روی ترویج فرهنگ ایثار و شهادت طلبی تأثیرگذار است تعلق خاطر به سرزمین مادری می باشد. سرزمین، گهواره زیست و عرصه پیوند دو جانبه انسان و طبیعت است. سرزمین یکی از بنیادهای هویت فرد را تشکیل می دهد و حس همگرایی ملی را در میان افراد جامعه ایجاد می کند. هویت ملی هر ملت در درجه نخست زاییده محیط جغرافیایی آن ملت است. دلبستگی و عشق به سرزمین در ایجاد و تقویت احساس هویت ملی در هر کشور نقش عمده ای دارد. وطن دوستی غریزه ای است که از حس اولیه تعلق داشتن به مکان و هویت ویژه آن و حس دفاع از منافع در آن ناشی می شود.
تعلق خاطر به ارزشها انگیزه دیگری است که بر روی ترویج فرهنگ شهادت تأثیر دارد. ارزش تجلی نوعی فایده برای فرد یا گروه است. آنچه که مفید نباشد ارزشمند نیست. بنابراین مطلوبیت ارزش برای انسانها از آن جهت است که به نحوی مفید برای زندگی مادی یا معنوی آنان است. ارزش، انگیزه گرایشهای اجتماعی می باشد و جامعه این ارزشها را به فرد تحمیل می کند. شهادت طلبی علاوه بر اینکه خود یک ارزش است نوعی فدا شدن در راه ارزشهای ملی نیز می باشد. خون شهید از آن جهت تقدس دارد که در راه اهداف مقدس ریخته شده است. اهدافی همچون آزادی یا حفظ اخلاق حسنه اجتماعی یا مبارزه با ظلم و دفاع از محرومان ارزشهایی هستند که افراد جامعه خود را متعهد به حفظ آنها می دانند و زمانی که آنها در معرض تهدید قرار گیرند از فدا کردن جان خود در راه حفظ آنها دریغ نمی ورزند.
یکی از نکات مهم در هویت سازی ملی مراجعه به ذخیره تاریخی و ملی و بازتعریف عناصر هویت ملی مطابق با شرایط جدید است. هویت ملی مفهومی پدیدار شناسانه است که وامدار گذشته تاریخی یک جامعه نیز می باشد. انسان از دیدگاه تاریخ گرایی به گفته هگل، برآیند جبری جریانهایی است که از گذشته به هم گره خورد و او را ساخته است. تداوم اجتماعی مستلزم فرض کردن یک گذشته معنادار است که دربردارنده نظمهای قبلی است. گذشته تاریخی نه تنها با ایجاد یک حافظه جمعی، هویت ملی را معنادار می سازد، بلکه باعث جهت دهی به زندگی اجتماعی می شود. هر گروهی یا حتی هر فردی تداوم خود را بر خاطره و تاریخ استوار می سازد پس ملتی بدون تاریخ محکوم به فناست. قهرمانانی که در گذشته برای حفظ ارزشهای جامعه جانفشانی کرده اند به عنوان سرمشق و الگوهای مطلوب شخصیتی معرفی می شوند و افراد جامعه سعی می نمایند در موارد مشابه از کنشهای آنها
دنباله روی کنند.
با توجه به نتایج به دست آمده در این تحقیق انگیزه خداباوری بیشترین سهم را در ایجاد فرهنگ ایثار و شهادت طلبی داشته است و بقیه انگیزه ها روی هم رفته سهمی برابر با انگیزه خداباوری دارند و در توضیح این نتایج می توان گفت که ادیان به طور کلی حاوی یک نوع جهان بینی هستند که احکام و دستوراتی برای زندگی انسان با خود همراه دارند و سعی می نمایند تمام حوزه های انسانی را تنظیم نمایند. در این میان دین اسلام با داشتن یک برنامه جامع و منابع متصل تقریباً تمامی حوزه های رفتاری انسان را تنظیم نموده است. بنابراین سایر مؤلفه های مؤثر در شهادت طلبی در یک نظام دینی تحت الشعاع اصول آن دین قرار گرفته و رنگ و صبغه ای دینی به خود می گیرد.
* کارشناسی ارشد جامعه شناسی
پی نویس:
1 - جعفری، محمدتقی. (1381). «امام حسین(ع) شهید فرهنگ پیشرو انسانیت». ناشر مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری. چاپ سوم. ج25. ص102